2018 оны 5 сарын 18
Freelance journalist, FuckUp Nights Ulaanbaatar organizer

Буруугүй буруутнууд

Гэрэл гэнэт сэрлээ. Нүдээ арайхийн нээхэд дээр нь хэвтээд уухилж, аахилах танил эрийн царай асаалттай зурагтны гэрэлд бүдэг бадаг харагдав. Тачаалдаа улангасан дайрах хүдэр эрийн дороос тэрээр турьхан гараараа яаж ч орилж хашгираад, ноцолдож түлхээд ч биеэсээ холдуулж чадсангүй. Түүнийг хүчирхийлж буй архи үнэртүүлсэн эрийг Батаа гэх бөгөөд Гэрэлтэй хамт ажилладаг нэгэн. Тэд үдшийг ресторанд хамт өнгөрөөгөөд, Гэрэл биеэ авч явах чадваргүй согтсон тул Батаа байранд нь хүргэж өгөөд ийнхүү хүчирхийлжээ. 

Өглөө нь босоод, Гэрэл энэ бүх тэвчихийн аргагүй зүйлсийг зүгээр өнгөрөөхгүй гэж бодсон ч хаана, хэнд хандах, яахаа мэдэхгүй сандарч тэвдэж, бас ганцаардаж байв. Уур бухимдал, гомдол, зэвүүцэлтэй зэрэгцэн толгойд нь түмэн бодол ээлжлэн орж ирсээр... Энэ явдлаас болоод тэрээр ажлаасаа халагдах вий хэмээн дотроо айна.  

“... Энэ явдлыг манай удирдлагууд ойлгоно гэдэгт би эргэлзсэн юм. Найз нөхөд, хамт олон, аав ээжээсээ ч ичиж нэр хүндээ бодож байлаа. Согтууруулах ундаанаас болж хяналтаа алдсан нь хүмүүс намайг буруутгах шалтгаан болно гэдэгт би эргэлзэхгүй байв. Мөн цагдаа шүүхээр явах нь цаг хугацаа, зардал мөнгөнөөс эхлээд ер нь гомдол гаргасан ч үр дүнд хүрнэ гэдэгт итгээгүй” хэмээн Гэрэл намуухан дуугаар өгүүлж байна. Тэрээр ярьж байхдаа өөрөө хэрэг хийсэн мэт доошоо хараад хааяа санаа алдаж байсан юм. 

Тэд яагаад чимээгүй болдог вэ?

Бэлгийн хүчирхийлэлд өртсөн бүсгүйчүүд Гэрэлтэй адил шалтгаанаар амаа хамхиад өнгөрдөг талаар Монголын эмэгтэйчүүдийн сангийн 2016 оны судалгаанд дурджээ. Манайхан ихэвчлэн эмэгтэйчүүдээ буруутгадаг, хохирогч өөрт нь дахин дарамт ирэхээс сүрддэг, мөн хаана хандахаа мэддэггүй, ажил орлогоо алдахаас айж, гомдол гаргасан ч арга хэмжээ авахгүй байх вий гэсэн айдсаасаа болоод хохирогчид хэргийг илчлэхээс татгалздаг талаар Монголын эмэгтэйчүүдийн сангийн зөвлөх Н.Чинчулуун хэлж байсан юм.  

Тиймээс Гэрэл шиг хүчирхийлэлд өртсөн хохирогчдын тоо яг хэд байгааг нарийвчлан тогтоох боломжгүй байдаг аж. Учир нь ийм хэрэг бусдын нүднээс далд болдог учраас нотлоход хүндрэлтэй байгааг ХЭҮК-ийн ахлах референт Х.Мөнхзул тайлбарлаж байсан юм. Тус комиссоос 2014 онд хийсэн судалгаагаар хохирогч гомдол гаргахгүй байгаа шалтгааны ихэнх нь дээр өгүүлсэн Монголын эмэгтэйчүүдийн сангийн судалгаатай ижил байна. Мөн хууль эрх зүйн орчин хангалтгүй, хохирогчид ээлтэй бус, тэдний нэр төр, алдар хүндэд халддаг, аюулгүй байдал баталгаагүй, хохирогчийн хувийн нууцлал, мэдээлэл алдагддаг ажээ. 

Гэрэлд дээр дурьдсан хандлагаас ихэнх нь тохиолджээ. Хамгийн дотно хоёр найз бүсгүйдээ сэтгэлээ уудлахад нэг нь түүнийг шууд буруутгасан байна. “Надад хамгийн түрүүнд Гэрэлийг эрчүүдтэй яах гэж хамт ууж идсэн юм бэ гэсэн бодол төрсөн” хэмээн найз бүсгүй Намуунаа нь хэлэв. Найзаас нь гадна ээж нь бас түүнийг ингэж зэмлэжээ. Бас шүүх хурлын явцад прокурор “... чиний уудаг хэмжээ ямар байдаг вэ?” гэж асуусан нь бүсгүйг эмзэглүүлсэн байна. 

“...Батаа намайг хүчирхийлчихээд гэмшсэн шинжгүй харин ч өөрийгөө өмгөөлөөд байсан нь гайхшрал төрүүлсэн” гээд Гэрэл санаа алдав.

- Батаа өөрийгөө юу гэж өмгөөлснийг хэлж болох уу?

- Болно. Баяр наадам дөхөөд, манай аав одон авах гээд ажил их байна. Би эхнэр хүүхдүүдтэй хүн. Зарга хийж явах төвөгтэй байна. Чамаас болоод ажлаасаа халагдлаа, одоо болоо юм биш үү гэсэн.

- Чи түүнээс ямар нэг зүйл хүсч хүлээсэн үү?

- Тэр хүн өөрийнхөө амьдралыг л яриад байсан. Эх хүний нинжин сэтгэл гаргаач. Өргөдлөө татаад авчих гээд байсан. Уг нь би түүнээс, би буруу зүйл хийсэн байна. Чиний эрх чөлөөнд халдчихжээ гэж хэлээсэй гэж хүссэн хэмээн Гэрэл хариулав.   

Шүүхэд өгсөн Батаагийн мэдүүлгээс анхаарал татсан хэдэн мөр бий. Тухайлбал, Гэрэлийн өрөөнд ороход миний гараас барьсан. Тэгэхэд нь би түүнийг бэлгийн харьцаанд орохыг зөвшөөрч байна гэж ойлгосон хэмээн тэрээр мэдүүлсэн байдаг. 

Эмэгтэй хүний сайхан харилцааг эрчүүд өөрт нь талтай байна гэж эндүүрдэг. Найрсаг харилцааг дотно харьцаа гэж бодож байгаа нь хүйсийн хувьд дорд үзэж байна гэсэн үг. Эмэгтэй хүн инээж байвал аальгүй, эрэгтэй хүн инээвэл найрсаг гэж үздэг энэ мэт байдал нь өнөөдөр Монголын нийгэмд байгаа жендерийн тухай буруу хэвшмэл ойлголт хэмээн “Хүйсийн тэгш эрх” төвийн тэргүүн Г.Ганбаясах өгүүлэв. 

Тус төвөөс тодорхойлсон дүн шинжилгээгээр бол 2014-2016 онд бэлгийн хүчирхийллийн хэрэг цагдаагийн бүртгэлд 869 байснаа шүүхээр хэрэг шийдвэрлэх явцад 393 болж буурчээ. Хохирогчдыг буруутгах хандлага хүмүүс өргөдлөө буцаан татахад нөлөөлсөн байж болохыг “Хөөрхөн зүрхнүүдийн аян” ТББ-ын зохицуулагч Б.Оюундарь үгүйсгээгүй.  

Сэтгэл санааны хохирлыг тооцох боломж үгүй

Бид яагаад хохирогчийг буруутгадаг вэ? Хэвлэлийн хүрээлэнгээс энэ оны нэгдүгээр сард “Хохирогч төвтэй-Мэдээлэл-Өмгөөлөл” сургалтыг сэтгүүлч, өмгөөлөгч нарт зохион байгуулсан. Энэ үеэр муу зүйлийг өөрөөсөө “холдуулах” далд ухамсарын нөлөөгөөр хүмүүс аюулгүй байгаагаа мэдрэх гэж хохирогчийг буруутгадаг гэдгийг оролцогчид ойлгож авсан юм. Хохирогчийг буруутгах үйлдэл, хандлага нь тэдний насан туршийн сэтгэл санааны хохиролыг бүр өдөөдөг байна. Гэтэл Монголын шүүх “аргачлал байхгүй” гээд сэтгэл санааны хохирлыг тооцохгүй байгааг ХЭҮК-ийн дарга Ж.Бямбадорж өнгөрсөн дөрөвдүгээр сард ekhsurvalj.mn сайтад өгсөн ярилцлагадаа шүүмжилжээ. 

Гэрэл цагдаа шүүхээр хэргээ дуустал нь явж шийдүүлсэн ч хэзээ ч нөхөж баршгүй сэтгэл санааны хохиролтой үлджээ. Түүнд сэтгэл заслын үйлчилгээ үзүүлж байгаа “Хөөрхөн зүрхнүүд” ТББ-ын сэтгэл зүйч П.Энхчимэгийн хэлснээр бол бэлгийн хүчирхийллийн хохирогч, даван туулагч нь сэтгэцийн гэмтэлд өртсөн байдаг ажээ. Энэ нь хохирогчийн нас, сэтгэлзүйн онцлогоос үл шалтгаалан оюун санаа, ой санамж, сэтгэл хөдлөл болон харилцаанд насан турш нөлөөлдөг гэнэ. Тухайн тохиолдлыг санагдуулах зүйл, жишээлбэл хохирогчийг буруутгасан үйлдэл харах, сонсох, мэдрэх зэрэг нь өөрийн эрхгүй цочролд оруулснаар хүчирхийлэл дахин давтагдаж буй мэт мэдрэмж төрүүлж, бодит байдалд нийцээгүй хэтийдсэн хариу үйлдэл үзүүлдэг. Гэрэлийн тухайд насан турш даван туулах үйл явц үргэлжилнэ гэж ойлгож болно гэв.

Буруутгах хандлагыг өөрчлөх боломж бий юу?

Сэтгэл санааны хохирлыг даван туулж байгаа нэгнээ буруутгах хандлагыг багасгах, болж өгвөл өөрчлөх нь дараах сайн талтай ажээ. 

Сэтгэл санааны нэмэлт дарамтад орохоос сэргийлнэ. 

  • Олон нийт хохирогчийг зөвөөр ойлгож, түүнийг буруутгах сэдэл төрөхөө болино. 
  • Хохирогчидтой ажилладаг хүмүүсийн ажлын үр дүн өснө.
  • Хүчирхийллийн тухай мэдээлэх тоо өснө. 
  • Хохирогчид зохих үйлчилгээг бүрэн авна. 

Гэрэлийг сэтгэл санаагаар хамгийн их дэмжсэн хүн бол аав нь. “... Аав маань аргадахад би өмөлзтөл уйлсан. Тэр миний охин хүчиндүүлчихлээ гэж битгий бод. Ингэж бодох нь бэрхшээлийг даван туулахад хэцүү гэх мэтээр ухаалаг үг хэлж, сэтгэл санаагаар дэмжсэн нь намайг хэргийг шийдвэрлэхэд дуустал явах хүч тэнхээ хайрласан” гэж Гэрэл ярилаа. Хүчирхийлэлд өртсөн хүмүүсийг гэр бүлийн гишүүд нь энэ мэтээр ойлгож хамт байх нь сэтгэл санааны хувьд томоохон дэмжлэг болдог аж.    

Харин мэргэжилтнүүд зарим шийдлийг дараах байдлаар тодорхойлж байна. Монфемнет Үндэсний сүлжээний Ерөнхий зохицуулагч, Жендерийн үндэсний шинжээч Д.Энхжаргал сургуулийн өмнөх наснаас нь эхлээд хүн бүхэн халдашгүй эрх чөлөөтэй, бусдын биед хүрэх зааг хязгаар, түүний халдашгүй орон зайн тухай мэдлэгийг хүүхдүүдэд олгох ёстой гэв. Ингэснээр боловсролын тогтолцоогоор дамжуулан ирээдүйн иргэдийн хандлагыг сууриар нь өөрчлөх боломжтой гэж тэр үзэж байна. Түүнээс гадна ХЭҮК-ийн илтгэлд хохирогчийн сэтгэл санааны хохирлыг тооцдог болох саналыг удаа дараа дэвшүүлсээр байна. Комиссын дарга Ж.Бямбадорж шүүх хурлын үеэр хохирогчид маск өмсүүлж, дуу хоолойг нь өөрчлөх ёстой гэсэн байр суурь илэрхийлсэн. Хохирогчийг ийнхүү нууцласнаар шүүх хурал түүний сэтгэл зүйд нөлөөлөхгүй сайн талтай гэнэ. 

Нөгөө талаар сэтгүүлчид гэмт хэрэг, зөрчил маргааны талаар олон нийтэд мэдээлэхдээ баримтыг нягтлан шалгаж баталгаажуулах, хохирогчийн хувийн нууцыг хамгаалах, түүнийг буруутгах шалтгаан, сэдлийг уншигч үзэгчдэд төрүүлэхээс зайлсхийх, хүчирхийлэгчийг өөгшүүлэхгүй байхад анхаарах хэрэгтэй. Ийм төрлийн нийтлэл, нэвтрүүлэгт хуулийн дагуу гэмт хэрэгтэнд ямар хариуцлага хүлээлгэдэг, хүчирхийлэгч зохих ял, шийтгэлээ эдэлж байгаа эсэх, хүчирхийллийн шалтгаан, нөхцөл байдал, тэдгээрийг хэрхэн таслан зогсоох талаар түлхүү тусгах хэрэгтэйг салбарын мэргэжилтэн, сэтгүүл зүйн багш нар зөвлөж байгаа юм.  

Манай өгүүллийн гол баатар Гэрэлийн хувьд өнөөдөр ажил албаа хэвийн гүйцэтгэж байгаа бөгөөд сэтгэл заслын эмчилгээнд явж байна. Харин Батаа шүүхээс зохих ял авсан. 

Хохирогчийн зөвшөөрлөөр энэхүү бүтээлийг олон нийтийн хүртээл болгов.

x